Czy grodziska wczesnośredniowieczne mogą być ważnymi ostojami rzadkich gatunków roślin? – nowa publikacja
Grodziska, czyli pozostałości dawnych grodów otoczonych drewniano-ziemnymi umocnieniami, mogą odgrywać istotną rolę w kształtowaniu lokalnej różnorodności biologicznej. Jednym z gatunków, którego występowanie i liczebność w Karpatach Zachodnich mogłyby być związane z rozmieszczeniem wczesnośredniowiecznych grodzisk, jest kłokoczka południowa Staphylea pinnata, rzadki, objęty w Polsce ochroną krzew, związany przede wszystkim z lasami liściastymi. Hipotezę tę badał zespół złożony z naukowców z naszego Instytutu (dr. inż. Łukasza Piechnika oraz dr hab. Elżbiety Cieślak) i Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Naukowcy porównali stanowiska leśne bez grodzisk i z grodziskami, zarówno te, na których kłokoczka występuje, jak i te, na których jej nie stwierdzono, aby zidentyfikować czynniki, które sprzyjają osiedlaniu się osobników tego gatunku.
Wyniki, opublikowane w czasopiśmie Global Ecology and Conservation, pokazały, że grodziska nie stanowią odrębnego typu siedliska pod względem warunków geologicznych i ukształtowania terenu. Ich znaczenie dla występowania kłokoczki może jednak wiązać się ze strukturą lasu, a zwłaszcza z warunkami świetlnymi. Analizy wykazały, że liczebność kłokoczki była większa w drzewostanach, których struktura sprzyja przenikaniu światła do niższych warstw lasu. Istotne okazało się również położenie grodzisk względem istniejących populacji. Kłokoczka częściej występowała na grodziskach położonych bliżej znanych stanowisk tego gatunku, co sugeruje, że istotnym czynnikiem decydującym o jej występowaniu jest zdolność do rozprzestrzeniania się.
Odkrycia pokazują, że ochrona rzadkich roślin wymaga uwzględnienia zarówno warunków panujących w konkretnym miejscu, jak i jego powiązań z otaczającym krajobrazem. Zachowanie zróżnicowanej struktury lasu oraz łączności między stanowiskami może sprzyjać utrzymywaniu się kłokoczki południowej. Dawne grodziska, chronione ze względu na swoje znaczenie archeologiczne, mogą pełnić również ważną funkcję przyrodniczą – ostoi cennych gatunków w intensywnie zagospodarowanym krajobrazie leśnym.
Badania wykonano dzięki finansowaniu w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki PRELUDIUM 2021/41/N/NZ9/02430 oraz Funduszy Badań Statutowych Instytutu Botaniki im. W. Szafera PAN.
Oryginalny artykuł:
Piechnik Ł., Łabiszak B., Cieślak E., Szczepański S., Kurek P., Wachowiak W. 2026. Dispersal limitation and canopy structure shape the occurrence and abundance of Staphylea pinnata in archaeologically protected forest patches on medieval hillforts. Global Ecology and Conservation 71: e04414. DOI
Kwitnąca kłokoczka południowa w swoim naturalnym siedlisku na Pogórzu Ciężkowickim.
Foto: Łukasz Piechnik.
Kłokoczka południowa rosnąca na wczesnośredniowiecznym grodzisku na Pogórzu Przemyskim.
Foto: Łukasz Piechnik.
Las porastający teren grodziska Borusz na Pogórzu Dynowskim, z kłokoczką jako dominującym gatunkiem w warstwie krzewów.
Foto: Łukasz Wilk.
Kłokoczka południowa w swoim naturalnym siedlisku w dolinie wciosowej na Pogórzu Rożnowskim.
Foto: Łukasz Piechnik.
Kłokoczka południowa w swoim naturalnym siedlisku w dolinie wciosowej na Pogórzu Ciężkowickim.
Foto: Adam Jewulski.
Rozmieszczenie osobników kłokoczki południowej na grodzisku Borusz (Pogórze Dynowskie) na tle cieniowanego numerycznego modelu terenu.
Rycina: Łukasz Piechnik (wykorzystany został podkład mapowy z Geoportalu Krajowego – GUGiK).
